در زماني كه آريايي ها از دشت هاي اوراس در جنوب روسيه فعلي به سمت دشت هاي گرم آسيا مهاجرت مي كردند، روي پيشاني كوه ها علامت هايي را مي گذاشتند تا ديگر مهاجران بتوانند مسير را دنبال كرده و خود را به گروه هاي قبلي برسانند. اين نشانه ها چليپا و گردونه مهر بودند كه همانا ايزد مهر، الهه مورد نيايش و مقبول آريايي ها بود. اين علامت ها به طور وفور در آثار هخامنشي به چشم مي خورد(عکس از تخت جمشيد) كه همان علامتي است كه هم اكنون نيز بر درهاي قديمي و چوبي ابيانه مشهود است(عکس3)

    روستاي ابيانه در 40 كيلومتري شمال غربي نطنز، در دامنه كوه كركس واقع شده است. اين روستا به سبب كوهستاني بودن و دور بودن از مراكز پر جمعيت قرن ها در انزوا بوده و در نتيجه بسياري از آداب و رسوم قومي و سنتي، از جمله زبان و لهجه قديم خود را حفظ كرده اند، آداب و رسومي كه خود مردم روستا در حفظ آن نيز تأكيد دارند.

    زبان مردم اين روستا به دوران هخامنشي و ساسانيان باز مي گردد، كه به زبان فارسي پهلوي اشكاني سخن مي گويند و اكثراً بيش از سه فرزند نداشته كه اين نشانه اي از طرز فكر و ميزان روشنفكري اين مردمان است.

   پوشش مردم ابيانه متعلق به دوران ساسانيان بوده و جامه مردانشان عبارت است از يك پيراهن سفيد معمولي با شلوار سياه بلند و گشاد(عکس4)، پوشش زنان نيز يك پيراهن بلند و چهارقد گلدار(عکس5)

    شغل رايج در ابيانه دامداري و كشاورزي بوده و به دليل وجود هفت قنات و خاك حاصلخيز، اين منطقه داراي باغات سيب، آلو، گلابي، زرد آلو، بادام و گردوي مرغوب است.

    ابيانه داراي سه محله به نام هاي هرده، پل و يسمون است. ساختمان هاي ابيانه از خاك سرخ رنگ مسي و در چند طبقه ساخته شده است و جالب اينكه گفته مي شود اين خاك سرخ هرچه بيشتر در زير باران قرار بگيرد، مستحكم تر مي شود(عکس6)

 پشت بام مسطح خانه هاي پائين دست، حياط خانه هاي بالا دست است(عکس7)

 وقتي در كوچه هاي ابيانه قدم مي زنيد،(عکس8) بيش از هرچيز همانند بودن خانه ها و همساني درها و پنجره ها نظر هر بيننده اي را جلب مي كند(عکس17)

 منازل ابيانه اي داراي پنجره هاي چوبي مشبك و ايوان هاي چوبي مشرف بر كوچه ها است(عکس9). جلوي در خانه ها سكوهاي گلي يا سنگي در دو طرف تعبيه شده كه محل مناسبي براي هر عابر خسته و يا مسافر در راه(عکس10) يا لختي استراحت از كار روزانه و لذت از طبيعت و ديدن همسايگان است(عکس11). هيچ كوچه اي در اين روستا بن بست نيست.

    قديمي ترين اثر تاريخي در ابيانه، آتشكده هارپاك است كه آن را نمونه اي از معابد زرتشتي دانسته اند كه در جوامع كوهستاني ساخته مي شده است. آتشكده هارپاك در سه طبقه و داراي يك دالان چهارتاقي بوده است. طبقه وسط آن كه طبقه اصلي محسوب مي شده، امروزه به صورت گذرگاهي درآمده كه كوچه اصلي از آن عبور مي كند(عکس13). در بخش شمالي اين گذرگاه راه پله اي وجود دارد كه به طبقه بالا و جايگاه آتش راه داشته است (عکس14)كه در حال حاضر بنا به گفته اهالي روستا انبار علوفه مي باشد(عکس15) لازم به ذكر است كه كوروش هخامنشي به پاس شكيبايي و جوانمردي و بلند همتي هارپاك دستور داد در نقاط مختلف كشور به نام او آتشكده هايي بنا نمايند.

    از ديگر بناهاي به جا مانده، معبد مهر يا ناهيد است كه در جنوب ابيانه قرار دارد و امروزه به آن بي بي خاتون مي گويند كه در واقع نام اصلي آن هينزا است. هينزا نام تحريف شده ميترا مي باشد كه محل نيايش ايزد مهر بوده و داخل آن سردابي است كه دوشيزگان به اميد باريافتن سوشيانس مهر به آب تني در آن مي پرداختند.

    از آثار ديگر اين روستا، مسجد جامع و منبر چوبي منبت كاري شده آن است. همچنين مسجد برزله كه متعلق به دوران ايلخانيان است(عکس16).

   اما كلامي با شما اي دوست گرامي كه قصد سفر به ابيانه را داري. مردم ابيانه شما را با لبخند مي پذيرند و با دعاي خير بدرقه مي كنند. بر حفظ آدابشان كه قرن هاست دست نخورده باقي مانده، تأكيد دارند. حتي بازديد گروه هاي مختلف توريستي از اين روستا تأثير زيادي بر نوع زندگي آنان نداشته است. مردم ابيانه برخلاف روستاهايي كه در نقاط مختلف كشورمان سراغ داريم، خانه هاي خود را كرايه نمي دهند، اما با رويي خوش مهمان نواز مسافراني هستند كه از گرد راه مي رسند. در بساط شان چيپس و پفك و در پستوي شان از ودكا و آبجو خبري نيست. در بساط پيرزن ابيانه اي برگه هلو، آلو و سركه سيب ديده مي شود و چه لذتي دارد طعم شيريني و ترشي اين سوغات كه يادآور مردم با وقار ابيانه است. بنابراين از اين روستا و مردمش، همچون موزه اي زنده از يادگار نياكان مان حمايت كنيم و به آن احترام بگذاريم(عکس20).

                                                               www.behzadnesari.com